علت خواب زیاد سالمند آلزایمری چیست؟

وقتی صبح‌ها می‌بینیم سالمند خانواده هنوز در اتاق است و برخلاف گذشته مدت طولانی‌تری می‌خوابد، ناخودآگاه این سوال برایمان ایجاد می‌شود که آیا این میزان خواب طبیعی است یا نشانه‌ای است از یک مشکل پنهان؟ خواب یکی از حیاتی‌ترین فرایندهای بدن برای ترمیم، حافظه و تنظیم خلق و خو است، اما در سنین بالا هر تغییری در الگوی خواب می‌تواند معنا و علت متفاوتی داشته باشد.

در ادامه این مقاله قصد داریم به شکل کامل بررسی کنیم که علت خواب زیاد سالمندان چیست و چه راهکارهای خانگی و پزشکی می‌تواند به تنظیم خواب و بهبود کیفیت زندگی آن‌ها کمک کند. با ما همراه باشید.

خواب زیاد نشانه چیست؟

خواب زیاد همیشه به‌معنای استراحت کافی نیست؛ به‌خصوص در سالمندان که الگوی خوابشان نسبت به جوانی تغییر می‌کند. تفاوت اصلی بین خواب طبیعی و غیرطبیعی در این است که خواب طبیعی به شادابی روز بعد منجر می‌شود، اما خواب غیرطبیعی حتی اگر طولانی باشد همراه با کسالت، گیجی، بی‌انرژی بودن و اختلال در فعالیت روزمره خواهد بود که در علم پزشکی به آن «پرخوابی» یا هایپرسومنیا (Hypersomnia) گفته می‌شود و نیازمند ارزیابی‌های بالینی است.

جدول زیر ساعات خواب سالم در گروه‌های مختلف سنی بر اساس داده‌های معتبر National Sleep Foundation را نشان می‌دهد¹. ببینید ساعات خواب شما و عزیزتان در محدوده طبیعی قرار دارید یا نه:

گروه سنی	مقدار خواب توصیه‌شده در شبانه‌روز
نوزادان (0–3 ماه)	14–17 ساعت
خردسالان (4–11 ماه)	12–15 ساعت
نوپاها (1–2 سال)	11–14 ساعت
کودکان پیش‌دبستانی (3–5 سال)	10–13 ساعت
کودکان (6–13 سال)	9–11 ساعت
نوجوانان (14–17 سال)	8–10 ساعت
بزرگسالان جوان (18–25 سال)	7–9 ساعت
بزرگسالان (26–64 سال)	7–9 ساعت
سالمندان (65+)	7–8 ساعت

منبع ¹: National Sleep Foundation – “How Much Sleep Do You Really Need?”

خواب زیاد سالمندان

اما منظور از خواب زیاد سالمندان چیست؟ در سالمندان این فاکتور زمانی بیش از اندازه تلقی می‌شود که مدت خواب شبانه‌روز به‌طور مداوم بیش از ۹ تا ۱۰ ساعت باشد یا فرد باوجود خواب طولانی، همچنان در طول روز احساس سنگینی، خواب‌آلودگی و کاهش انرژی داشته باشد. بدیهی است که در دوران سالمندی ساختار خواب تغییر می‌کند؛ یعنی خواب سبک‌تر، قطعه‌قطعه‌تر و همراه با بیداری‌های مکرر می‌شود، بنابراین بدن به‌طور طبیعی برای جبران تمایل بیشتری به خواب روزانه پیدا می‌کند. علت چرت زدن افراد مسن دقیقا همین است!

بر اساس داده‌های معتبر National Sleep Foundation میزان خواب نرمال سالمندان ۷ تا ۸ ساعت در شبانه‌روز است و خواب فراتر از این محدوده اگر مزمن باشد می‌تواند هشداری برای یک عامل یا بیماری پنهان در نظر گرفته شود!

عوامل محیطی مانند اتاق کم‌نور، داروهایی مثل آرام‌بخش‌ها و سبک زندگی کم‌تحرک نیز می‌توانند الگوی خواب را به سمت طولانی و بی‌کیفیت شدن سوق دهند و احساس خواب آلودگی در سالمندان را بیشتر کنند.

علت خواب زیاد سالمندان

علت زیاد خوابیدن سالمندان را نمی‌توانید در یک مورد واحد جستجو کنید و یقینا فاکتورهای متفاوتی وجود دارند که می‌توانند این متغیر را تغییر دهند در ادامه ۱۰ علت رایج خواب زیاد در سالمند را مرور می‌کنیم.

1. اختلالات متابولیک: خوابیدن زیاد در سالمندان می‌توانند ناشی از اختلالات متابولیک مثل کم‌کاری تیروئید یا قند خون بالا باشد که باعث افت انرژی و نیاز بیش‌تر به خواب می‌شود.
2. افسردگی و کاهش انگیزه: احساس غم، بی‌حوصلگی و کناره‌گیری اجتماعی می‌تواند بدن را به سمت خواب طولانی‌تر سوق دهد.
3. عوارض داروها: مهم‌ترین علت خواب زیاد در سالمند مصرف داروهای آرام‌بخش، ضدافسردگی، فشار خون و مسکن‌ها است. 
4. کمبود ویتامین‌های ضروری: کمبود B12 یا ویتامین D باعث خستگی، ضعف و افزایش نیاز به خواب می‌شود.
5. مشکلات قلبی یا ریوی: کاهش اکسیژن‌رسانی بدن را وادار به استراحت طولانی‌تر می‌کند.
6. دیابت یا نوسانات قند خون: بی‌ثباتی انرژی در طول روز باعث خواب آلودگی شدید سالمندان می‌شود.
7. اختلالات خواب درمان‌نشده: اختلالاتی مثل آپنه خواب که در ظاهر فرد زیاد می‌خوابد اما کیفیت خوابش پایین است می‌تواند دلیل خواب زیاد سالمند باشد.
8. تحرک کم و ضعف عمومی عضلات: سبک زندگی کم‌فعالیت باعث افت سوخت و ساز و افزایش میل به خواب می‌شود.
9. کم‌خونی: کاهش گلبول‌های قرمز اکسیژن‌رسانی را ضعیف و بدن را خسته و خواب‌آلود می‌کند، این شاید مهم‌ترین علت خواب زیاد در زنان سالمند باشد.
10. عفونت‌های پنهان و التهابات مزمن: حتی یک عفونت ساده ادراری می‌تواند تبدیل به بزرگترین علت زیاد خوابیدن سالمند شود.

فراموش نکنید که شناخت دلیل خواب زیاد سالمندان یکی از حساس‌ترین نقاط درمان است؛ اگر خواب زیاد ناگهانی آغاز شده یا همراه با سردرگمی، بی‌حالی، تغییرات رفتاری یا کم اشتهایی و بی اشتهایی سالمندان است، عزیز شما باید سریعا توسط پزشک مورد بررسی قرار گیرد.

علت خواب زیاد سالمند آلزایمری چیست؟

بیماری آلزایمر به طور مشخص در لیست بیماری‌هایی قرار دارد که باعث پرخوابی ثانویه (Secondary Hypersomnia) می‌شود. مشخصه این وضعیت، خواب بیش از حد است که تقریباً هر روز رخ می‌دهد و حداقل به مدت ۳ ماه ادامه دارد. در سالمندان مبتلا به آلزایمر، الگوی خواب به‌صورت مستقیم تحت تاثیر آسیب‌های مغزی قرار می‌گیرد. تخریب نورون‌ها در بخش‌هایی از مغز که چرخه خواب و بیداری را تنظیم می‌کنند (مانند هیپوتالاموس و قشر پیش‌پیشانی) باعث می‌شود بدن نتواند زمان بیداری و خواب را تشخیص دهد، به همین دلیل سالمند ممکن است ساعت‌های طولانی در روز بخوابد و همچنان احساس خستگی کند. اصلا شاید این اصلی‌ترین علت چرت زدن سالمندان مبتلا به دمانس و آلزایمر باشد!

بر اساس مقاله‌ای با عنوان Is Excessive Sleep a Problem in Alzheimer’s Disease، خواب زیاد یا هایپرسومنیا (Hypersomnia) یک مشکل شناخته‌شده در بیماری آلزایمر است که به طور قابل توجهی بر کیفیت زندگی و افزایش عوارض بیماری تأثیر می‌گذارد. این وضعیت که مشخصۀ آن خواب بیش از حد (اغلب بیش از ۱۰ ساعت در شبانه‌روز) علی‌رغم خواب شبانه کافی است، تقریباً هر روز و برای حداقل ۳ ماه ادامه دارد. این موضوع صرفاً یک علامت ساده نیست، بلکه یک موجودیت بالینی مجزا است که نیازمند ارزیابی و مدیریت سیستماتیک می‌باشد و یکی از مهم‌ترین دلایل برای بررسی علت خواب آلودگی زیاد در سالمندان آلزایمری به شمار می‌رود.

علاوه بر خواب‌آلودگی در طول روز، این بیماران ممکن است دچار فراموشی‌های لحظه‌ای، مشکلات تمرکز و رفتارهای خودکار در زمان خواب‌آلودگی شوند. این اختلالات شناختی که با خستگی، ضعف حافظه و عدم هماهنگی همراه است، نشان می‌دهد که چرا هایپرسومنیا باید جدی گرفته شود.

امروزه که بسیاری از افراد با چالش‌های بیماری دمانس در سالمندان روبرو شده‌اند به خوبی می‌دانند مراقبت از این افراد نیازمند توجه به موارد زیادیست. برای مثال، داروهای درمان آلزایمر و دمانس می‌توانند خواب‌آلودگی را به شکل ملموسی بیشتر کنند (به ویژه در افرادی که با مصرف چند دارو به صورت همزمان سروکار دارند)؛ حال این را کنار کاهش فعالیت روزانه، کاهش تحرک، انزوای اجتماعی و افت انرژی ذهنی بگذارید تا ببینید چه فاکتورهای پنهانی می‌توانند به طولانی‌تر شدن خواب آن‌ها دامن بزنند.

دیگر عوامل موثر بر خواب زیاد سالمند آلزایمری را می‌توانن چنین برشمرد:

• اختلال در پردازش نور محیط
• کاهش حساسیت شبکیه
• کمبود تحریک شناختی
• بی‌نظمی در خوراک و تغذیه
• کم‌آبی خفیف بدن
• دردهای پنهان تشخیص‌داده‌نشده
• کاهش جریان خون مغزی
• کاهش مقاومت بدنی مقابل عفونت‌های خفیف

این‌ها بخشی از علت‌های خواب زیاد در بیماران آلزایمری هستند که باید به آن‌ها توجه نمود.

علائم و نشانه‌های خواب زیاد سالمند آلزایمری چیست؟

اختلال خواب سالمندان آلزایمری با علائم زیر آشکار می‌شود:

• خواب آلودگی در طول روز: علی‌رغم خواب کافی (از نظر زمانی) فرد به خوابی بیشتر از ۱۰ ساعت در طول روز نیازمند است.
• عدم تمرکز کافی: مشکل در تمرکز کافی، فراموشی‌های لحظه‌ای و انجام رفتارها به صورت ناآگاهانه.
• تکه‌تکه شدن خواب: اختلال در ریتم خواب و مقطع شدن آن در ساعت‌های متفاوت.

عوارض خواب زیاد در سالمندان آلزایمری چیست؟

پیامدهای این «خواب بیش از حد» بسیار قابل توجه است و می‌تواند دلیل خواب زیاد در مردان سالمند آلزایمری و همچنین بانوان آلزایمری مسن را فراتر از یک خستگی ساده نشان دهد. این عواقب عبارتند از:

• تسریع زوال شناختی: اختلالات خواب می‌تواند تجمع پروتئین‌های مضر مغزی مانند آمیلوئید-بتا و تاو را تسریع کرده و آسیب‌شناسی آلزایمر را بدتر کند.
• اختلال در عملکرد روزمره: این وضعیت می‌تواند منجر به افسردگی، کناره‌گیری از فعالیت‌های خانوادگی و اجتماعی و انزوای شدید شود.
• خطرات ایمنی و جانی: خواب‌آلودگی و عدم توجه، ریسک حوادث رانندگی و آسیب‌های ناشی از کار را به شدت افزایش می‌دهد.
• افزایش وزن: تحقیقات ارتباط مستقیمی بین مدت زمان خواب بیش از حد و افزایش وزن پیدا کرده‌اند.

خواب زیاد سالمند و آلزایمر؛ یک رابطۀ دو طرفه!

نکته بسیار مهمی که باید بدانید این است که رابطه بین اختلال خواب و بیماری آلزایمر یک رابطه دوطرفه است. به این معنی که:

• اختلالات خواب می‌توانند حتی قبل از بروز بیماری آلزایمر، در مرحله اختلال شناختی خفیف فراموشی نیز رخ دهند.
• تقریباً ۴۵٪ از افرادی که دچار اختلال شناختی هستند، قبل از شروع علائم شناختی، از اختلالات خواب رنج می‌بردند.¹
• کیفیت پایین خواب و مدت زمان خواب کوتاه‌تر نیز با سطوح بالاتر آمیلوئید-بتا در مغز مرتبط دانسته شده است.

بنابراین، اختلالات خواب هم می‌توانند یک شاخص اولیه برای پیش‌بینی زوال شناختی باشند و هم یک عامل خطر قابل اصلاح برای آن!

در نهایت باید بدانید که هرچه بیماری آلزایمر پیشرفته‌تر می‌شود، مدت و عمق خواب سالمند نیز افزایش پیدا می‌کند. در مراحل اولیه شاید بیشتر بی‌خوابی، بیداری‌های مکرر و سردرگمی شبانه را مشاهده کنید، اما با پیشرفت بیماری ضعف سیستم عصبی موجب خواب طولانی‌تر در روز، چرت‌های تکرارشونده و کاهش سطح هوشیاری خواهد شد. این تغییرات بخشی طبیعی از روند پیشرفت آلزایمر هستند که با نظارت مستمر پزشک و تنظیم محیط و داروها می‌توانید شرایط را تحت کنترل خود دربیاورید.

درمان برای خواب زیاد سالمندان

اصلاح عادت‌های خواب اولین قدم در مدیریت و درمان خواب آلودگی سالمندان است؛ ایجاد نظم در ساعت خواب و بیداری، کاهش چرت‌های طولانی روزانه و فراهم کردن محیطی آرام می‌تواند به بهبود کیفیت خواب و البته کاهش ضررهای خواب زیاد کمک کند. با این حال اگر خواب زیاد با تغییرات رفتاری، بی‌حالی شدید یا مصرف داروهای جدید همراه باشد، ارزیابی پزشکی برای بررسی مشکلات متابولیک، افسردگی یا عوارض دارویی ضروری است. خودتان نیز با چند راهکار ساده و عملی می‌توانید شرایط را برای سالمند عزیزتان بهتر و قابل تحمل‌تر کنید:

• استفاده از نور آفتاب صبحگاهی: تنظیم ریتم شبانه‌روزی و کاهش خواب‌آلودگی روزانه.
• فعالیت بدنی سبک: پیاده‌روی کوتاه یا حرکات کششی برای افزایش انرژی.
• برنامه غذایی متعادل: وعده‌های سبک و منظم برای جلوگیری از افت انرژی.
• کاهش کافئین عصرگاهی: جلوگیری از برهم خوردن چرخه خواب شبانه.
• روتین آرام‌سازی شبانه: کاهش استرس و بهبود کیفیت خواب شب.

گفتنی است، به دلیل افزایش خطر زمین خوردن، زوال شناختی و سایر سایدافکت‌های شایع در این قشر افراد، مصرف داروی خواب آور برای سالمندان آلزایمری فقط در شرایط خاص توصیه می‌شود.²

هشدارهایی مهم!

در انتها توصیه می‌کنیم هشدارهای زیر را جدی بگیرید:

1. عدم استفاده از ملاتونین: توصیه می‌شود در بیماران مسن مبتلا به آلزایمر استفاده نشود زیرا که اطمینان کافی به مقررات FDA وجود نداشته و اثربخشی آن در آزمایشات بالینی تأیید نشده است.³
2. عدم استفاده از بنزودیازپین‌‌ها: مصرف بنزودیازپین‌ها (مواردی از قبیل دیازپام، آلپرازولام و…) اکیدا ممنوع است زیرا خطر سقوط، گیجی و بدتر شدن اختلال شناختی را به شدت بالا می‌برند.⁴

جمع بندی

در این مقاله دیدیم که خواب بیش از حد در سالمندان زمانی نگران‌کننده می‌شود که از الگوی معمول (حدود ۷ تا ۸ ساعت خواب شبانه) فراتر برود و همراه با نشانه‌هایی مانند خستگی مداوم، کاهش فعالیت یا تغییرات شناختی باشد. همچنین با دلایل شایع این مشکل از تغییرات طبیعی سن گرفته تا بیماری‌هایی مثل افسردگی، اختلالات متابولیک و آلزایمر آشنا شدیم و مجموعه‌ای از راهکارهای عملی مثل نور درمانی ملایم، فعالیت سبک، اصلاح رژیم خواب و تنظیم دارو زیر نظر پزشک را بررسی کردیم. در نهایت مراقبت پیوسته و تخصصی از سالمندان می‌تواند نقش بزرگی در مدیریت این مشکل داشته باشد. اگر قصد استفاده از خدمات پرستار سالمندان در منزل را دارید، می‌توانید از خدمات مجموعه حرفه‌ای سالمند سلامت برای تنظیم عادات خواب، پایش علائم و اجرای دقیق توصیه‌های درمانی استفاده کنید و آرامش را به خانه‌تان بازگردانید. 

FAQ

برای جمع‌بندی بهتر چند پرسش رایج درباره خواب زیاد در مردان سالمند و زنان سالمند را به‌صورت کوتاه و کاربردی مرور می‌کنیم.

خواب زیاد نشانه چیست؟

می‌تواند نشانه اختلالات متابولیک، افسردگی، مشکلات دارویی یا شروع تغییرات شناختی باشد و نیاز به بررسی پزشکی دارد.

علت خواب زیاد در پیری چیست؟  

کاهش انرژی بدن، کندی متابولیسم، مصرف داروها و بیماری‌هایی مثل قلب، تیروئید یا آلزایمر از علل رایج افزایش خواب در سنین بالا هستند.

مهمترین علت خواب زیاد در بیماران آلزایمری چیست؟!

تخریب نورون‌ها و نابودی الگوی خواب (در اثر موارد مختلف) منجر به خستگی دائمی و احساس نیاز به خواب در طول شبانه‌روز می‌گردد.

منابع:

1. The association between sleep and Alzheimer’s disease ↩︎
2. Management of Sleep Disturbances in Elderly Patients with Dementia ↩︎
3. Managing Excessive Somnolence in Patients with Alzheimer’s Disease ↩︎
4. Managing Excessive Somnolence in Patients with Alzheimer’s Disease ↩︎