روش‌های درمان خانگی بی اختیاری ادرار در سالمندان!

بی اختیاری ادرار در سالمندان برای بسیاری از خانواده‌ها تجربه‌ای نگران‌کننده است؛ اما واقعیت این است که این مسئله در اغلب موارد بخشی طبیعی از روند افزایش سن به شمار می‌آید و نباید با شرم، سکوت یا پنهان‌کاری همراه شود. وقتی کنترل ادرار دچار اختلال می‌شود، تنها یک مشکل جسمی ساده نیست؛ کیفیت خواب سالمند را پایین می‌آورد، او را از حضور در جمع و رفت و آمدهای روزمره دور می‌کند و به‌تدریج بر روابط اجتماعی و اعتماد به نفسش اثر می‌گذارد. با این حال نکته امیدوارکننده اینجا است که بی‌اختیاری ادرار قابل درمان و قابل کنترل است. در این مقاله تمرکز بر روش‌هایی است که بدون هزینه‌های سنگین در خانه و با حداقل عارضه می‌توانند به بهبود این وضعیت کمک کنند؛ راهکارهایی که باید با تداوم، صبر و حوصله  همراه باشند.

بی‌اختیاری ادرار در بزرگسالان به چه معنی است؟

بی اختیاری ادرار در بزرگسالان به وضعیتی گفته می‌شود که فرد کنترل ارادی خود بر دفع ادرار را از دست می‌دهد و ادرار به‌صورت ناخواسته خارج می‌شود؛ این اتفاق ممکن است هنگام سرفه، خنده، عطسه یا در اثر احساس ناگهانی و شدید نیاز به دفع رخ دهد. این مشکل فقط به سالمندان بسیار کهنسال محدود نیست، اما با افزایش سن شیوع آن بیشتر و به یکی از شایع‌ترین اختلالات ادراری در سنین بالا تبدیل می‌شود.

از نظر بالینی ادرار غیر ارادی سالمندان چند نوع اصلی دارد که شناخت آن‌ها کمک می‌کند فرد یا خانواده ماهیت مشکل را بهتر درک کنند:

• بی اختیاری ادرار استرسی (فشاری): نشت ادرار در اثر افزایش فشار داخل شکم مانند سرفه، خنده یا بلند کردن اجسام.
• بی‌اختیاری ادرار فوریتی: ریزش ادرار ناگهانی همراه با احساس فوریت شدید که فرصت رسیدن به سرویس بهداشتی را نمی‌دهد.

در برخی سالمندان انواع دیگری مانند بی‌اختیاری سرریز یا مختلط نیز دیده می‌شود که معمولا ترکیبی از عوامل مختلف هستند.¹ 

نکته مهم اینجا است که این مشکل نادر یا استثنایی نیست. در سطح جهانی بی‌اختیاری ادرار در بین سالمندان بسیار شایع است؛ مطالعات نشان داده‌اند که حدود ۳۰٪ تا ۵۰٪ افراد بالای ۶۵ سال درجاتی از بی‌اختیاری ادرار را تجربه می‌کنند که این یعنی میلیون‌ها بزرگسال هر روز با این وضعیت روبه‌رو هستند.² دانستن این موضوع کمک می‌کند سالمند یا خانواده احساس تنهایی نکنند و مسئله را جدی‌تر و بدون خجالت پیگیری کنند.

پاورقی ¹:  Mayo Clinic – Stress incontinence – Symptoms and causes

پاورقی²:Prevalence and Factors Related to Urinary Incontinence in the Elderly – Systematic Review (ResearchGate)

علت بی‌اختیاری ادرار در افراد مسن!

همچنین برخی بیماری‌ها و عوامل سبک زندگی می‌توانند علت بی اختیاری ادرار و مدفوع در سالمندان باشند و این مشکل را تشدید کنند، از جمله:

• دیابت: تاثیر دیابت بر کنترل ادرار غیر قابل انکار است و یکی از علائم قند خون بالا، آسیب زدن به اعصاب کنترل‌کننده مثانه و در نتیجه کاهش کنترل ادرار خواهد بود.
• پارکینسون: اختلال در عملکرد سیستم عصبی پیام‌رسانی صحیح بین مغز و مثانه را مختل می‌کند.
• یبوست مزمن: تجمع مدفوع در روده بزرگ به مثانه فشار وارد می‌کند و احتمال ریزش ادرار را افزایش می‌دهد.
• عفونت‌های ادراری: تحریک دیواره مثانه باعث تکرر، سوزش و گاهی بی‌اختیاری موقت ادرار می‌شود.
• مصرف برخی داروها: داروهای ادرارآور، آرام‌بخش‌ها و بعضی داروهای فشار خون می‌توانند فرایند کنترل مثانه را تضعیف کنند ‌و علت بی اختیاری ادرار شوند.

10 روش برای درمان خانگی بی اختیاری ادرار در سالمندان!

خبر امیدوارکننده این است که شب ادراری در بزرگسالان و سالمندان در بسیاری از موارد قابل کنترل و بهبودپذیر است و لزوما به‌معنای پذیرش یک وضعیت دائمی نیست. با ایجاد چند تغییر ساده اما هدفمند در سبک زندگی، تغذیه و عادت‌های روزمره می‌توان شدت این مشکل را کاهش داد و کیفیت زندگی سالمند را به‌طور محسوسی بهبود بخشید. 

البته باید توجه داشت که درمان خانگی بی اختیاری ادرار در سالمندان جایگزین درمان پزشکی نیست؛ بلکه به‌عنوان مکمل در کنار توصیه‌های پزشک عمل می‌کند و اثرگذاری آن نیازمند صبر، تداوم و اجرای منظم است. در ادامه موثرترین روش‌های خانگی و کم‌عارضه برای کمک به درمان بی اختیاری ادرار در سالمندان را معرفی می‌کنیم.

1- استفاده از قرص بی اختیاری ادرار سالمندان

در بحث درمان منظور از قرص بی اختیاری ادرار سالمندان لزوما داروهای قوی و تجویزی نیست. در بسیاری از موارد مکمل‌های تقویت‌کننده عضلات و اعصاب یا برخی داروهای بدون نسخه (OTC) می‌توانند به بهبود عملکرد مثانه و کاهش ریزش ادرار کمک کنند. با این حال مصرف داروهای تخصصی و قوی برای کنترل انقباضات مثانه باید حتما تحت نظر پزشک انجام شود. نکته بسیار مهم مصرف منظم داروهایی است که قبلا توسط پزشک تجویز شده‌اند؛ قطع خودسرانه یا مصرف نامنظم دارو برای بی اختیاری ادرار در سالمندان یکی از دلایل شایع بی‌اثر شدن درمان و تشدید مشکل است.

2- مصرف غذاهای مفید برای بی اختیاری ادرار

تغذیه نقش مهمی در درمان این مشکل دارد، به‌خصوص زمانی که یبوست مزمن وجود داشته باشد. غذاهای مفید برای بی اختیاری ادرار حاوی فیبر مانند سبزیجات، میوه‌ها، حبوبات و غلات کامل هستند که به بهبود عملکرد روده کمک و با کاهش فشار بر مثانه احتمال ریزش ادرار را کمتر می‌کنند. در کنار فیبر دریافت کافی منیزیم نیز اهمیت دارد؛ این ماده معدنی در عملکرد صحیح عضلات و اعصاب نقش کلیدی ایفا می‌کند. خوراکی‌هایی مثل موز، مغزها و آجیل، حبوبات و سبزی‌های برگ‌سبز می‌توانند به تقویت کنترل عضلات کف لگن و مثانه کمک کنند و شدت بی‌اختیاری ادرار را کاهش دهند. همچنین مواد غذایی که مصرفشان منجر به کنترل فشار خون سالمندان می‌شود، نیاز آن‌ها را به داروهای کاهنده فشار کاهش می‌دهد و همین مسئله یک عامل اساسی برای درمان بی‌اختیاری ادرار در آن‌ها است.

3- درمان گیاهی بی اختیاری ادرار در سالمندان

در کنار سایر روش‌ها، درمان گیاهی بی اختیاری ادرار در سالمندان می‌تواند به‌عنوان یک راهکار مکمل مورد توجه قرار گیرد. در برخی منابع اشاره شده است تخم کدو به‌دلیل داشتن اسیدهای چرب مفید مانند امگا ۳ و خاصیت ضدالتهابی به بهبود عملکرد مثانه و کاهش علائم ادراری کمک می‌کند. چای سبز نیز به‌دلیل ترکیبات آنتی‌اکسیدانی می‌تواند مفید باشد، اما چون حاوی کافئین است، مصرف آن باید محدود و ترجیحا در ساعات ابتدایی روز انجام شود. همچنین دمنوش‌هایی مانند سنبل‌الطیب و بادرنجبویه با کاهش استرس و ایجاد آرامش عصبی می‌توانند به آرام‌تر شدن مثانه کمک کنند.

4- درمان بی اختیاری ادرار در سالمندان با طب سنتی

در نگاه طب سنتی بی‌اختیاری ادرار گاهی به سردی مثانه و کلیه‌ها نسبت داده می‌شود؛ حالتی که نتیجه‌اش کاهش قدرت نگهداری ادرار و ضعف عملکرد این ناحیه است. بر همین اساس یکی از توصیه‌های رایج گرم نگه داشتن پهلوها و ناحیه زیر شکم خصوصا در فصول سرد سال است؛ استفاده از شال یا لباس پشمی می‌تواند به بهبود گردش خون موضعی کمک کند. همچنین ماساژ ملایم زیر شکم با روغن‌هایی مانند سیاه‌دانه یا کنجد به‌صورت منظم منجر به آرام‌سازی عضلات و افزایش حس کنترل مثانه خواهند شد. فراموش نکنید که روش‌های درمان بی اختیاری ادرار در سالمندان در طب سنتی بهتر است در کنار درمان‌های علمی استفاده شوند.

5- ورزش کگل برای تقویت مثانه و عضلات کف لگن

ورزش کگل برای تقویت مثانه یکی از موثرترین روش‌ها برای درمان بی‌اختیاری ادرار استرسی در سالمندان است. این تمرین‌ها عضلات کف لگن را تقویت می‌کنند؛ همان عضلاتی که نقش اصلی در نگه داشتن ادرار دارند. با تقویت تدریجی این عضلات بی اختیاری ادرار هنگام سرفه، عطسه یا خنده کمتر می‌شود. نکته مهم انجام صحیح و منظم تمرین‌ها است؛ زیرا انجام اشتباه می‌تواند بی‌اثر باشد. کگل نیازی به تجهیزات ندارد و با چند دقیقه تمرین روزانه پس از چند هفته اثر خود را می‌گذارد.

6- تمرین مثانه

تمرین مثانه روشی رفتاری است که به سالمند کمک می‌کند فاصله بین دفعات ادرار را به‌تدریج افزایش دهد. در این روش فرد طبق یک برنامه مشخص و زمان‌بندی‌شده به دستشویی می‌رود، نه صرفا بر اساس احساس فوریت. این تمرین علی‌الخصوص برای سالمندانی که دچار بی‌اختیاری فوریتی یا مثانه بیش‌فعال هستند بسیار مفید است. با تداوم این روش پیام‌های عصبی بین مثانه و مغز تنظیم‌تر می‌شود و احساس نیاز ناگهانی کاهش می‌یابد. تمرین مثانه نیازمند صبر و پیگیری چند هفته‌ای است.

7- مدیریت مصرف مایعات در طول روز

برخلاف تصور رایج کاهش شدید مصرف آب راه حل مناسبی برای بی‌اختیاری ادرار نیست و حتی می‌تواند مشکل را تشدید کند، زیرا کم آبی بدن، باعث غلیظ شدن ادرار و تحریک بیشتر مثانه می‌شود. راهکار درست تنظیم زمان و مقدار مصرف مایعات است؛ مثلا مصرف بیشتر آب در ساعات اولیه روز و کاهش آن در ساعات پایانی شب برای کنترل شب‌ادراری. همچنین بهتر است مصرف مایعات به‌صورت جرعه‌جرعه و منظم انجام شود تا فشار ناگهانی به مثانه وارد نشود. این تعادل نقش مهمی در کنترل ادرار سالمندان دارد.

8- پرهیز از محرک‌های مثانه

برخی خوراکی‌ها و نوشیدنی‌ها می‌توانند مثانه را تحریک و ریزش ادرار ناگهانی را تشدید کنند. از مهم‌ترین محرک‌های مثانه می‌توان به کافئین، نوشابه‌های گازدار، چای پررنگ، قهوه و غذاهای تند یا اسیدی اشاره کرد. کاهش یا حذف تدریجی این موارد در بسیاری از سالمندان باعث کاهش تکرر ادرار و احساس فوریت می‌شود. پرواضح است که پرهیز غذایی ساده اما آگاهانه یکی از کم‌هزینه‌ترین راه‌های کمک به کنترل بی‌اختیاری ادرار خواهد بود.

9- کنترل وزن و کاهش فشار شکمی

اضافه‌وزن به‌خصوص تجمع چربی در ناحیه شکم می‌تواند فشار مستقیم بر مثانه و عضلات کف لگن وارد و بی‌اختیاری ادرار را تشدید کند. به همین علت در سالمندان دارای اضافه‌وزن حتی کاهش وزن ملایم و تدریجی هم باعث جلوگیری از بی اختیاری ادرار می‌شود. البته کنترل وزن باید به‌صورت ایمن، همراه با تغذیه مناسب و فعالیت بدنی سبک انجام شود تا هم فشار بر مثانه کاهش یابد و هم سلامت عمومی سالمند حفظ شود.³

10- اصلاح محیط خانه و عادت‌های روزمره

گاهی بخشی از بی‌اختیاری ادرار در سالمندان به عوامل محیطی و عملکردی برمی‌گردد، نه ضعف مثانه. دسترسی سخت به سرویس بهداشتی، نور کم در شب یا وجود موانع در مسیر می‌تواند باعث دیر رسیدن و نشت ادرار شود. استفاده از نور شب، حذف موانع، نزدیک کردن مسیر دستشویی، استفاده از پوشک بزرگسالان یا صندلی بی اختیاری ادرار کنار تخت نقش مهمی در کاهش حوادث دارد. این اصلاحات ساده بدون دارو و بدون عارضه کیفیت زندگی سالمند را به‌طور محسوسی بهبود خواهند بخشید.

پاورقی³: 15 Tips To Keep Your Bladder Healthy — National Institute on Aging (NIA/NIH)

جمع بندی

بی‌اختیاری ادرار در سالمندان مشکلی قابل مدیریت است؛ به‌شرط آنکه به‌موقع و درست به آن توجه شود. همانطور که دیدید، بخش مهمی از فرایند درمان بی اختیاری ادرار بر پایه تغییر سبک زندگی، اصلاح تغذیه، تقویت عضلات کف لگن با ورزش‌هایی مثل کگل، تمرین مثانه و پرهیز از عوامل تشدیدکننده بنا شده است. این راهکارها ساده‌اند، اما در صورت استمرار می‌توانند اثر ماندگار داشته باشند.

با این حال یک هشدار جدی وجود دارد؛ اگر با وجود اجرای این روش‌ها بهبودی حاصل نشد یا علائمی مثل وجود خون در ادرار، درد، سوزش شدید یا بدتر شدن ناگهانی وضعیت را مشاهده کردید، مراجعه به پزشک ضروری است و نباید درمان را به تعویق بیندازید.

در نهایت اگر سالمند خانواده با این مشکل دست و پنجه نرم می‌کند و به مراقبت، همراهی یا رسیدگی تخصصی‌تری نیاز دارد، می‌توانید این موضوع را با مجموعه بزرگ سالمند سلامت در میان بگذارید تا در کوتاه‌ترین زمان امکان اعزام پرستار سالمند در منزل برای مراقبت ایمن و اصولی از این عزیزان فراهم شود.

پرسش‌های متداول

در انتها به پرسش‌های پرتکرار در مورد بی‌اختیاری ادرار می‌پردازیم.

برای بی اختیاری ادرار چه بخوریم؟

خوراکی‌های پرفیبر برای پیشگیری از یبوست، مایعات کافی زمان‌بندی‌شده و منابع منیزیم مثل موز و آجیل توصیه می‌شود؛ همچنین مصرف کافئین و غذاهای محرک بهتر است محدود شود.

بی اختیاری ادرار در سالمندان معمولا از چه سنی شروع می‌شود؟

سن مشخصی ندارد، اما معمولا از دهه ۶۰ زندگی به بعد و با افزایش سن ضعف عضلات و بیماری‌های زمینه‌ای شایع‌تر می‌شود.